Ketum atau Mitragyna speciosa sudah lama menjadi sebahagian daripada kehidupan di utara Semenanjung. Dahulu ia dikunyah oleh pekerja kebun dan sawah untuk menahan letih di bawah terik matahari. Yang menakjubkan, pokok ini sekeluarga dengan pokok kopi, tetapi alkaloid utamanya bertindak pada reseptor opioid, sistem yang sama menjadi sasaran morfin. Persoalannya kini bukan lagi sama ada ketum itu “haram” atau “herba”, tetapi apa yang berlaku kepada tubuh dan kehidupan seseorang selepas bertahun-tahun bergantung padanya. Jawapan sains ternyata lebih bernuansa daripada slogan mana-mana pihak.

Kitaran yang Sukar Diputuskan

Kajian terhadap pengguna tetap di Malaysia yang diketuai Darshan Singh dari Universiti Sains Malaysia mendapati lebih separuh pengguna yang mengambil ketum sekurang-kurangnya enam bulan memenuhi kriteria pergantungan teruk, manakala kira-kira 45% lagi mengalami pergantungan sederhana. Apabila mereka berhenti, tubuh bertindak balas dengan sakit atau kekejangan otot, mata dan hidung berair, rasa panas, cirit-birit dan hilang selera, disusuli keresahan, marah dan sedih.

Mekanismenya dijelaskan melalui kerja Andrew Kruegel dari Universiti Columbia, yang menunjukkan bahawa mitragynine dan metabolitnya, 7-hydroxymitragynine, mengaktifkan reseptor μ-opioid. Oleh kerana mitragynine bertahan agak lama dalam badan, pengambilan berkali-kali sehari boleh mengekalkan pendedahan berterusan dan menyempitkan tempoh otak bebas daripada kesannya. Lama-kelamaan, pengguna tidak lagi mengambil ketum untuk rasa selesa, sebaliknya untuk mengelakkan rasa tidak sihat apabila berhenti, satu corak yang dikenali sebagai peneguhan negatif. Inilah kemudaratan paling asas: hidup yang diatur mengikut jadual dos.

Sains di Sebaliknya: Pada 2021, jawatankuasa pakar dadah Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO) tidak mengesyorkan kratom ke peringkat semakan kritikal untuk kawalan antarabangsa. Ramai menyangka ini bermakna ketum selamat, padahal keputusan itu hanya menunjukkan bukti belum mencukupi untuk penjadualan. Bahan ini kekal di bawah pengawasan.

Hati, Jantung dan Bahaya Campuran

Kesan organ yang paling jelas didokumenkan ialah pada hati. Rangkaian Drug-Induced Liver Injury Network mengenal pasti 11 kes kecederaan hati berkaitan kratom, termasuk hepatitis kolestatik atau bercampur dengan jaundis yang boleh menjadi teruk. Kebanyakan pesakit pulih selepas berhenti, tetapi kadar sebenar tidak diketahui kerana jumlah keseluruhan pengguna tidak dapat dikira. Bahaya yang lebih besar datang daripada campuran. Analisis 1,807 pendedahan yang dilaporkan kepada pusat racun Amerika Syarikat pada 2011 hingga 2017 mendapati 31.8% kes dimasukkan ke fasiliti kesihatan, dan pendedahan pelbagai bahan meningkatkan kemungkinan kemasukan sekitar 2.8 kali ganda berbanding ketum tunggal. Sawan, degupan jantung laju dan kekeliruan turut dilaporkan.

Dalam satu kes, seorang pesakit yang mengambil ketum dalam kuantiti amat tinggi bersama venlafaxine dan quetiapine mengalami sindrom serotonin dan pemanjangan QTc, dan penghalangan enzim CYP2D6 oleh mitragynine dicadangkan sebagai puncanya. Pusat Kawalan dan Pencegahan Penyakit Amerika Syarikat pula mendapati kratom hadir dalam kurang 1% kematian overdosis yang diperiksa pada Julai 2016 hingga Disember 2017, dan kebanyakannya bersama opioid seperti fentanyl atau heroin. Angka-angka ini bukan ramalan nasib setiap pengguna, tetapi amaran tentang apa yang boleh berlaku apabila ketum bertemu ubat dan dadah lain.

Jalan Pulang

Berita baiknya, pergantungan boleh dirawat. Di klinik terapi metadon Hospital Taiping, 106 daripada 215 pesakit (49.3%) turut menggunakan ketum, angka yang menunjukkan betapa rapatnya isu ini dengan pergantungan opioid, walaupun populasi itu berisiko tinggi dan tidak mewakili seluruh rakyat Malaysia. Tiada ujian rawak terkawal yang kukuh untuk mana-mana ubat khusus bagi gangguan penggunaan ketum. Laporan kes dan siri kes menunjukkan buprenorphine/naloxone membantu sesetengah pesakit yang mempunyai pergantungan berat, tetapi ia bukan rawatan automatik untuk semua pengguna.

Pendekatan terbaik ialah rawatan berperingkat yang menggabungkan kaunseling, terapi tingkah laku kognitif, sokongan keluarga, ubat untuk gejala penarikan, serta rawatan serentak bagi kemurungan atau ADHD. Malaysia sudah mempunyai asas perkhidmatan melalui AADK dan program metadon KKM, dan pindaan akta rawatan kini merangkumi “dadah atau bahan”, tetapi satu garis panduan klinikal kebangsaan khusus untuk gangguan penggunaan ketum masih belum dikenal pasti. Dari sudut undang-undang, mitragynine kekal dikawal di bawah Akta Racun 1952, dengan penalti di bawah Seksyen 30(3) sehingga denda RM100,000 atau penjara lima tahun. Ketakutan terhadap tindakan undang-undang tidak seharusnya menghalang seseorang yang bergantung daripada mendapatkan rawatan.

Kesimpulannya, ketum bukan musuh yang mesti diperbesarkan, dan bukan pula teh herba yang tidak berbahaya. Potensi pergantungannya nyata, tetapi risikonya meningkat dengan kekerapan, kepekatan produk, kerentanan individu dan pencampuran bahan. Pakar toksikologi Renaissance, Paracelsus, merumuskannya dengan ringkas dalam terjemahan bebas:

“Segala benda ialah racun, dan tiada yang bukan racun; hanya dosnya yang membezakan racun daripada ubat.”
— Paracelsus (1493–1541)

Jika anda atau orang tersayang sudah terperangkap dalam kitaran itu, langkah pertama ialah berbincang dengan doktor atau menghubungi AADK, kerana pergantungan yang dikenali lebih mudah dirawat daripada yang dirahsiakan.