Apabila membicarakan ekonomi Sarawak, perhatian biasanya tertumpu kepada sektor minyak dan gas, tenaga, pertanian, pembinaan serta sumber asli.
Namun, ekonomi moden tidak lagi bergantung sepenuhnya pada sumber fizikal. Kreativiti, seni dan budaya juga merupakan aset ekonomi yang mampu menjana pendapatan, mewujudkan pekerjaan serta membuka peluang keusahawanan.
Sarawak mempunyai kelebihan besar dalam bidang ini.
Pua Kumbu, Keringkam, anyaman rotan, seni manik, ukiran kayu, muzik tradisional, seni persembahan, makanan warisan dan seni visual bukan sekadar lambang identiti masyarakat.
Jika dikomersialkan secara terancang, aset budaya ini boleh menjadi sebahagian daripada rantaian ekonomi kreatif yang menghubungkan penggiat seni, perusahaan kecil dan sederhana, sektor pelancongan serta pasaran antarabangsa.
Potensi tersebut semakin jelas apabila kita melihat perkembangan sektor pelancongan Sarawak.
Pada 2024, Sarawak menerima kira-kira 4.83 juta pelawat dan menjana sekitar RM12.45 bilion hasil pelancongan.
Sebagai perbandingan, hasil pelancongan pada 2023 ialah sekitar RM9.99 bilion. Angka ini menunjukkan peningkatan kira-kira 24.6 peratus dalam tempoh setahun.
Prestasi tersebut terus berkembang pada 2025. Sarawak merekodkan 4,971,197 ketibaan pelawat, iaitu hampir mencapai sasaran lima juta pelawat.
Jumlah itu meningkat kira-kira 2.9 peratus berbanding tahun 2024. Hasil pelancongan pula mencapai sekitar RM12.67 bilion, meningkat 1.75 peratus berbanding tahun sebelumnya.
Angka ini penting kepada ekonomi seni kerana sektor pelancongan dan industri kreatif mempunyai hubungan yang rapat.
Pelancong bukan sahaja membayar kos penginapan, makanan dan pengangkutan, malah turut membeli kraf tangan, menghadiri festival, menikmati persembahan budaya serta mendapatkan produk yang mempunyai identiti tempatan.
Semakin tinggi jumlah pelawat, semakin besar potensi pasaran bagi penggiat seni dan usahawan kreatif Sarawak.
Dari perspektif ekonomi, seni mempunyai keupayaan untuk menghasilkan nilai tambah.
Nilai sehelai Pua Kumbu, misalnya, bukan sahaja berdasarkan harga benang, malah turut merangkumi kemahiran penenun, tempoh penghasilan, motif, pengetahuan tradisional, kreativiti serta identiti masyarakat yang menghasilkannya.
Prinsip yang sama turut terpakai pada seni manik, Keringkam, ukiran dan produk kreatif lain.
Apabila unsur kreativiti dan identiti diterapkan dalam sesuatu produk, bahan yang pada asalnya bernilai rendah boleh diubah menjadi produk premium.
Oleh sebab itu, strategi ekonomi kreatif Sarawak tidak seharusnya berasaskan persaingan harga murah, sebaliknya perlu berteraskan keaslian, kualiti, reka bentuk dan identiti.
Potensi ini turut disokong oleh perkembangan sektor perkhidmatan.
Dalam Belanjawan Sarawak 2025, sektor perkhidmatan diunjurkan berkembang sebanyak 6.7 peratus pada 2024, didorong antaranya oleh pertumbuhan aktiviti pelancongan dan peningkatan ketibaan pelawat.
Perkembangan ini menunjukkan sektor perkhidmatan semakin penting sebagai salah satu pemacu pertumbuhan ekonomi Sarawak.
Seni juga mempunyai kesan limpahan terhadap ekonomi. Seorang pengusaha kraf tangan memerlukan bahan mentah, pembungkusan, khidmat fotografi, pemasaran, pengangkutan dan perkhidmatan digital.
Apabila produk tersebut dibeli oleh pelancong, pendapatan yang terhasil tidak hanya dinikmati oleh seorang pengusaha. Wang tersebut turut mengalir kepada pembekal, peniaga, pekerja dan penyedia perkhidmatan lain.
Lebih penting, ekonomi kreatif berpotensi membuka peluang kepada komuniti luar bandar.
Tidak seperti industri berat yang memerlukan modal dan infrastruktur yang besar, sebahagian aktiviti seni boleh dijalankan melalui perusahaan mikro, koperasi dan perniagaan keluarga.
Pendigitalan pula membolehkan produk yang dihasilkan di Kapit, Betong, Sri Aman, Mukah atau kawasan pedalaman dipasarkan kepada pengguna di luar Sarawak.
Kerajaan Sarawak sendiri kini mengiktiraf industri kreatif sebagai komponen penting dalam peralihan negeri ke arah ekonomi berpendapatan tinggi dan berasaskan inovasi.
Rekod rasmi DUN Sarawak pada Disember 2025 menyatakan industri kreatif Sarawak merangkumi warisan, muzik, kraf tangan dan gastronomi, selain berkembang dalam bidang filem, televisyen, media digital, animasi, seni bina dan reka bentuk.
Komitmen terhadap sektor tersebut dapat dilihat menerusi Belanjawan Sarawak 2026.
Kerajaan memperuntukkan RM194 juta kepada Kementerian Pelancongan, Industri Kreatif dan Seni Persembahan bagi tujuan operasi serta program pemasaran dan promosi.
Daripada jumlah itu, RM45 juta diperuntukkan bagi penganjuran acara dan festival yang menonjolkan kekayaan budaya Sarawak.
Nilai RM45 juta itu bersamaan dengan kira-kira 23.2 peratus daripada keseluruhan peruntukan RM194 juta tersebut.
Peruntukan ini menunjukkan seni dan budaya semakin dilihat melalui lensa ekonomi, bukan sekadar dari sudut pemeliharaan warisan.
Cabaran seterusnya ialah memastikan nilai ekonomi tersebut sampai kepada penggiat seni dan komuniti asal.
Pengusaha memerlukan kemahiran dalam penjenamaan, pengurusan kos, pemasaran digital, pembungkusan, perlindungan harta intelek serta akses kepada pasaran.
Tanpa penguasaan aspek-aspek ini, produk yang berkualiti mungkin kekal pada skala kecil walaupun mempunyai potensi komersial yang tinggi.
Sarawak mempunyai kekayaan yang bukan sahaja tersimpan di bawah tanah atau di dalam hutannya.
Sebahagian daripada kekayaan itu terletak pada kreativiti dan kemahiran rakyatnya.
Dengan hampir lima juta pelawat setahun, hasil pelancongan sebanyak RM12.67 bilion pada 2025 serta komitmen kerajaan terhadap pembangunan industri kreatif, asas pasaran sebenarnya sudah tersedia.
Persoalannya kini ialah bagaimana Sarawak dapat menukarkan kekayaan seni dan budaya kepada produk bernilai tinggi, peluang pekerjaan, perniagaan serta sumber pendapatan yang dapat dinikmati oleh masyarakat.
Jika dilaksanakan dengan baik, seni bukan sahaja akan menjadi warisan untuk generasi akan datang, malah berpotensi menjadi salah satu sumber ekonomi baharu Sarawak.
Penulis ialah Pensyarah Ekonomi Universiti Teknologi Sarawak.
